Scenariusz odtwarza strukturę tekstu Ewangelii według św. Mateusza, poczynając od dziejącej się w milczeniu historii narodzin Jezusa (mówi tylko anioł), a skończywszy na śmierci i Zmartwychwstaniu, pomija jednak dwa zbiory mów Chrystusa (przypowieści z rozdziałów 13 i 25), mowę eschatologiczną oraz niektóre cuda. W czarno-białym filmie Pasolini przeciwstawia się popularnym produkcjom biblijnym zarówno z punktu widzenia duchowego, jak i formalnego. Role główne powierzył nie zawodowym aktorom, lecz swoim przyjaciołom, a starą Maryję gra matka reżysera, Susanna. Pasolini odtwarza Ewangelię: nie rekonstruuje jej, lecz przywołuje: postacie wypowiadają słowa, których wielkość odczuwają, ale nie potrafią się z nimi utożsamić psychologicznie, jak uczyniłby to aktor. Podobnymi prawidłami rządzi się ludowy spektakl pasyjny: widz jest świadom dualizmu między postaciami a słowami, nie utożsamia postaci z aktorami.

Już pierwsze kinowe projekcje Ewangelii według świętego Mateusza wywołały silne spory: marksiści zarzucali reżyserowi zdradę walki klas i poetycki irracjonalizm, inni w Jezusie filmowanym przez marksistę dostrzegali utopijnego rewolucjonistę. W poetyce Pasoliniego, z odwołaniami do wybrzmiewającej pasyjnej muzyki Bacha, pieśni gospel i afrykańskiej Missa Luba, do obrazów włoskich mistrzów (Giotto, Piero della Francesca), wśród włoskich pejzaży Apulii, Bazylikaty i Kalabrii (gdzie 40 lat później kręcił swoją Pasję Mel Gibson!), widz dostrzega Ewangelię człowieka, Chrystusa działającego w Palestynie, ziemi biednej i prymitywnej, zamieszkałej przez ludzi biednych, noszących ślady codziennego zmęczenia. Wydawać się może, że niewierzący Pasolini koncentrując się na ludzkich aspektach opisanych w Ewangelii wydarzeń pomija to, co mogło ukazywać w sposób wyraźny wymiar boski Chrystusa, obecny przecież w Mateuszowej Ewangelii: a jednak, elementy nadprzyrodzone pozostają – jest i anioł objawiający się Józefowi i ogłaszający Zmartwychwstanie, są Jezusowe cuda i finałowe Zmartwychwstanie. Film staje się syntezą autentycznego doświadczenia religijnego, które reżyser szanuje, oraz nadziei wyzwolenia ludzkiego, społecznego i politycznego.

Mimo wyrażanych przez krytyków zastrzeżeń odnoszących się do teologicznej wizji filmu, w 1964 roku film został nagrodzony na festiwalu filmowym w Wenecji przez OCIC (Międzynarodowe Katolickie Biuro Kina). Wydany z tej okazji komunikat podkreślał wierność wobec tekstu Ewangelii i szczerość reżysera, dzięki któremu „słowo Chrystusa jest przekazywane w całej swojej mocy”. Film nie pomija nic istotnego, proponując nowoczesną wizję Pisma świętego, odkrywa przy tym wielkość nauczania Chrystusa. Wyrazem uznania dla najlepszej chyba dotąd kinowej wersji Ewangelii jest jej umieszczenie na opublikowanej w 1995 roku Liście 45 filmów polecanych przez Papieską Radę Komunikacji Społecznej. Znalazły się na niej tylko dwa obrazy opowiadające o życiu Jezusa: pierwszym jest Życie i męka Jezusa Chrystusa (reż. Ferdinand Zecca, Lucien Nonguet, 1902-1905).

Ewangelia według świętego Mateusza (Il Vangelo secondo Matteo) reż., sc. Pier Paolo Pasolini, obsada: Enrique Irazoqui (Jezus), Margherita Caruso (młoda Maria), Susanna Pasolini (Maria), Marcello Morante (Józef), Mario Socrate (Jan Chrzciciel), Włochy-Francja, 1964, 137’.

polska premiera telewizyjna w 2004 roku

→ Nowy Testament, Ewangelia wg św. Mateusza

ks. Marek Lis