Wyszukiwarka:
Warto przeczytać

Fenomen katechez środowych Jana Pawła II

2014-04-26

News
Długi pontyfikat św. Jana Pawła II obfitował w różne formy przekazu orędzia Bożego. Jednym z nich była katecheza, którą on sam określał jako „nauczanie doktryny chrześcijańskiej, przekazywane na ogół w sposób systematyczny i całościowy, dla wprowadzenia wierzących w pełnię życia chrześcijańskiego” (Ct 18). W dziejach papiestwa nie brakowało następców św. Piotra nauczających w sposób systematyczny i całościowy. Jednakże Jan Paweł poświęcił dziełu katechizacji nadzwyczaj wiele uwagi, poczynając od pierwszej swojej adhortacji apostolskiej O katechizacji w naszych czasach (16 października 1979 r.), poprzez konstytucję apostolską Fidei depositum ogłoszoną z okazji publikacji Katechizmu Kościoła Katolickiego (11 październik 1992 r.), zatwierdzenie Dyrektorium ogólnego o katechizacji (15 sierpnia 1997 r.) i decyzję opracowania Kompendium Katechizmu Kościoła Katolickiego (w lutym 2003 r.) – zatwierdzonego i opublikowanego już za Benedykta XVI (28 czerwca 2005 r.), do kilku cyklów katechez tematycznych wygłoszonych podczas audiencji ogólnych w Rzymie. Istotne novum katechezy papieża Jana Pawła II polega na nauczaniu i wychowaniu w wierze w sposób systematyczny i całościowy, a przy tym globalny dzięki wykorzystaniu najnowszych środków społecznego przekazu: prasy, radia, telewizji i Internetu; katecheza docierała więc do milionów chrześcijan na całym świecie. Domeną papieskiej katechezy była też troska o integralność treści oraz próba określenia więzi łączących katechezę i ewangelizację. Fenomen tzw. „katechez środowych” zapoczątkowali poprzednicy: Paweł VI, głosząc katechezy na temat soborowej reformy liturgicznej[1] i Jan Paweł I, który zdążył wygłosić zaledwie cztery katechezy o cnotach[2], a kontynuowali następcy: Benedykt XVI i Franciszek.

1. Systematyczne nauczanie papieskie

We wczesnym chrześcijaństwie katecheza wiązała się z procesem przygotowania (wtajemniczenia) do sakramentu chrztu poprzez katechumenat. Ta ustna forma nauczania, prowadzona w kontekście liturgicznym, zanikła na przełomie VIII i IX w. Zachowały się jednak przykłady tego typu katechezy o charakterze katechumenalnym, m.in. Katechezy przedchrzcielne Cyryla Jerozolimskiego († 386)[3], Homilie katechetyczne Teodora z Mopsuestii († 428)[4], św. Jana Chryzostoma[5] oraz Ambrożego z Mediolanu († 397)[6]. Św. Augustyn († 430) napisał zaś dzieło Początkowe nauczanie religii, które było swego rodzaju podręcznikiem do katechezy dla diakona Deogratiasa z Kartaginy[7].

Wśród papieży systematycznie nauczających doktryny chrześcijańskiej warto wyróżnić Leona Wielkiego († 461), który zalecał wiernym powiązanie liturgii z codziennym życiem[8] oraz Grzegorza Wielkiego († 604), który wskazał na doniosłość urzędu pasterza Kościoła i łączące się z nim obowiązki, w tym obowiązek nauczania wiernych[9].

Okres Średniowiecza wyróżniała działalność wielkich misjonarzy chrześcijańskich: św. Augustyn z Canterbury, św. Bonifacy i inni, którzy głosząc Ewangelię w środkowej, zachodniej i południowej Europie (VI-IX w.) stworzyli nowy model przepowiadania o charakterze misyjnym. W tej sytuacji właściwa praca ewangelizacyjna i katechetyczna przypadała po przyjęciu chrztu św. Tego typu nauczanie domagało się pomocy w postaci prostego i integralnego kompendium, które obejmowałoby w sposób zwięzły istotne i podstawowe elementy wiary Kościoła. Pierwsze takie podręczniki (katechizmy) powstały w już w IX wieku[10]. Po Soborze Trydenckim ukazał się pierwszy katechizm powszechny Kościoła katolickiego Catechismus Romanus opublikowany w 1566 r. przez papieża Piusa V († 1572). Katechizm ten dzielił się na cztery klasyczne części, które od czasów biblijnych wyznaczał układ każdego tego typu kompendium nauczania wiary (I. Wiara; II. Sakramenty; III. Przykazania; IV. Ojcze nasz – modlitwa)[11].

W czasach nam bliższych św. Pius X († 1914) wydał kolejny katechizm, który okazał się bardzo popularnym wykładem zasad wiary katolickiej[12]. Ten sam papież w motu proprio Tra le Sollecitudini (1903) przypomniał, że prawdziwy duch chrześcijański ma swoje pierwsze i niepodważalne źródło w czynnym uczestnictwie w świętych tajemnicach oraz w uroczystej i publicznej modlitwie Kościoła. Zalecał częste korzystanie z sakramentów, popierając codzienne przyjmowanie Komunii św. przy dobrym przygotowaniu[13].

Wiek XX przyniósł nowe możliwości nauczania katechetycznego o charakterze globalnym przy użyciu środków społecznego przekazu. Katecheza poprzez radio upowszechniła się za czasów Piusa XI[14], a później nastał czas telewizji i internetu oraz związane z tym szerokie możliwości powszechnego nauczania doktryny chrześcijańskiej. Pierwszym papieżem, który wkroczył w „cyberprzestrzeń”, korzystając z sieci internetowej był Jan Paweł II. Z wielką odwagą podjął wyzwania związane z Internetem. W tym medium dostrzegł nowe forum głoszenia Ewangelii[15]. Następca Benedykt XVI w orędziu Nowe technologie, nowe relacje. Krzewić kulturę poszanowania, dialogu i przyjaźni wyraził życzenie, aby „cyberprzestrzeń była (…) miejscem krzewienia kultury szacunku, dialogu i autentycznej przyjaźni, sprzyjających kwitnieniu wartości prawdy, zgody i wyrozumiałości”. Młodych katolików wezwał, ażeby byli „świadkami wiary w cyfrowym świecie”. „Zaprzęgajcie te nowe technologie do głoszenia Ewangelii, tak aby Dobra Nowina nieskończonej miłości Boga do każdej osoby brzmiała w nowy sposób w naszym coraz bardziej technologicznym świecie” – powiedział Ojciec Święty i zachęcił, by wszyscy użytkownicy nowych technologii komunikacji wykorzystywali ich potencjał do zacieśniania więzi przyjaźni i solidarności, przyczyniając się do budowy lepszego świata[16].

2. Tematyka nauczania katechetycznego Jana Pawła II

We wspomnianej adhortacji apostolskiej Catechesi tradendae Ojciec św. osobne miejsce poświęcił kwestii integralności treści nauczania katechetycznego. Dostrzegł trzy zasadnicze punkty zasługujące na szczególną uwagę. Pierwszy dotyczył samej integralności nauki, gdyż „każdy z uczniów Jezusa ma prawo otrzymać «słowo wiary» (Rz 10, 8)”, czyli „pełne i całkowite w swej ostrości i sile, nie może ono być okaleczone, zafałszowane, lub zubożone. Kto w jakimkolwiek punkcie narusza integralność orędzia, ten tym samym niebezpiecznie wyjaławia samą katechezę i zagraża jej owocom, których mają prawo po niej oczekiwać, sam Chrystus i wspólnota kościelna (…). Żadnemu katechecie nie wolno własną powagą dzielić dziedzictwa wiary na to, co on uważa za ważne i nieważne, aby potem jednego nauczać, a drugie przemilczeć” – przekonywał papież (Ct 30). Drugi punkt dotyczy pomocy metod pedagogicznych w nauczaniu religii. „Troska o integralność nauczania nie przekreśla potrzeby bezstronności ani umiejętności właściwego rozkładania i hierarchizowania materiału, dzięki którym każdy przyzna nauczanym prawdom, przekazanym zasadom i wskazanym drogom życia chrześcijańskiego taką wagę i znaczenie, jakie im się należą (…). Zastosowana metoda i język muszą być narzędziami, przy pomocy których będzie przekazywana całość, a nie tylko część «słów życia wiecznego» (J 6, 69; por. Dz 5, 20; 7, 38), czyli «dróg życia» (Dz 2, 28; por. Ct 31). Trzeci punkt dotyczy ekumenicznego wymiaru katechezy. Katecheza będzie miała taki wymiar, jeśli „nie przestanie nigdy nauczać, że pełnia prawd objawionych i środków zbawienia, ustanowionych przez Chrystusa, znajduje się w Kościele Katolickim (por. DE 3 i 4)[17], będzie to jednak czyniła ze szczerym szacunkiem w słowach i czynach w stosunku do wspólnot kościelnych, które jeszcze nie żyją w doskonałej jedności z tymże Kościołem” (Ct 32).

Mając na uwadze powyższe kryteria wraz z biblijnym kryterium „analogii wiary” (por. Rz 12, 6), którą rozumiemy jako „spójność prawd wiary między sobą i w całości planu Objawienia” (KKK 114), papież Jan Paweł II od pierwszych chwil swego pontyfikatu podjął wielką misję wychowania w wierze i nauczania doktryny chrześcijańskiej, nie pomijając również trzeciej funkcji – funkcji inicjacyjnej, wprowadzenia wierzących w pełnię życia chrześcijańskiego.

Jakie zagadnienia (tematy) uznał wielki Papież za najbardziej aktualne u progu nowego tysiąclecia?

Pierwszym wielkim zagadaniem stał się temat „Odkupienia ciała a sakramentalność małżeństwa”. Ojciec św. Jan Paweł II wygłosił cykl katechez podczas środowych audiencji ogólnych w okresie: od 5 września 1979 do 28 listopada 1984 r. (w czterech seriach 130 katechez)[18]. Pierwszy cykl poświęcił analizie słów Chrystusa, które stanowią klucz do zrozumienia „teologii ciała”, czyli Chrystusowe odwołanie się do „początku” w rozmowie z faryzeuszami na temat jedności i nierozerwalności małżeństwa (por. Mt 19, 8; Mk 10, 6-9). Druga część poświęcona jest analizie sakramentu poprzez tekst z Listu do Efezjan (5, 21-33), który nawiązuje do biblijnego „początku” małżeństwa wyrażonego w słowach Księgi Rodzaju: „opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem” (2, 24). Systematyczne i całościowe nauczanie na temat sakramentu małżeństwa papież przeprowadził, uwzględniając dwa istotne wymiary dla tego sakramentu: wymiar przymierza i łaski oraz wymiar znaku. Na zakończenie podjął też analizę treści (rozbudowany komentarz) do encykliki Pawła VI Humanae vitae (25 lipca 1968).

Powstało wiele fachowych opinii, prac naukowych, analiz na temat zbioru katechez Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, ale warto przytoczyć choć jedną znawcy i biografa Jana Pawła II, Georga Weigla: „Kościół i świat będą już na dobre w XXI wieku, a może nawet jeszcze dalej, zanim teologia katolicka w pełni przyswoi sobie zawartość owych 130 katechez wygłoszonych podczas audiencji generalnych. Jeśli teologia ciała zostanie potraktowana tak poważnie, jak na to zasługuje, może się okazać przełomowym momentem w wypędzaniu z katolickiej teologii moralnej manichejskiego demona wraz z jego deprecjonowaniem płciowości człowieka”[19]. Wydaje się, że wciąż przed nami stoi pilna potrzeba odkrycia „teologii ciała”, będącej również pedagogią, która „stara się wychować człowieka, stawiając przed nim wymagania, uzasadniając je, i wskazując drogi, jakie prowadzą do urzeczywistnienia tych wymagań”[20].

Drugi cykl systematycznych katechez, to znaczy podstawowego wykładu prawd wiary i moralności chrześcijańskiej, zainicjował przygotowania do Wielkiego Jubileuszu Roku 2000. Katechezy pt. „Wierzę w Boga Ojca Stworzyciela” zostały wygłoszone podczas środowych audiencji ogólnych w okresie od 5 grudnia 1984 do 20 sierpnia 1986 r. (w czterech seriach 67 katechez)[21]. Dla katechetyki fundamentalnej bardzo cenne okazały się pierwsze sześć katechez – stanowiące swego rodzaju vademecum historii i pedagogii katechezy oraz relacji ewangelizacji i katechezy – podstawowego zadania Kościoła. Papież zwrócił uwagę na to, że nieprzypadkowo dwa kolejne zebrania Synodu Biskupów pracowały nad sprawą ewangelizacji – i katechezy w posłannictwie Kościoła w świecie współczesnym[22].

Trzeci cykl pt. „Wierzę w Jezusa Chrystusa Odkupiciela” stanowi drugi tom katechez Ojca św. na temat wyznania wiary. Papież wygłosił omawiane katechezy podczas audiencji generalnych w okresie od 27 sierpnia 1986 do 19 kwietnia 1989 r. (w trzech seriach 99 katechez)[23]. Wykład na temat Osoby, życia i posłannictwa Jezusa Chrystusa ma charakter kerygmatyczny. Porusza istotne zagadnienia: tajemnica odkupienia a rzeczywistość grzechu, Osoba Jezusa Chrystusa oraz Jego życie i posłannictwo.

Kolejny cykl katechez pt. „Wierzę w Ducha Świętego” to trzeci zbiór katechez na temat Credo Kościoła. Zawiera on katechezy wygłoszone podczas audiencji generalnych w okresie od 26 kwietnia 1989 do 3 lipca 1991 r. (w ośmiu seriach 82 katechez)[24]. Papież w tym cyklu nauczania wyjaśniał prawdę o Osobie Ducha Świętego, tak jak została ona sformułowana w soborowym Symbolu Nicejsko-Konstantynopolitańskim.

Piąta seria katechez dotyczyła tajemnicy Kościoła. Tom pt. „Wierzę w Kościół” zwraca uwagę na podstawowe jego przymioty: jeden, święty, powszechny i apostolski. Papież wygłosił omawiane katechezy podczas audiencji generalnych w okresie od 10 lipca 1991 do 30 sierpnia 1995 r. (w dziewięciu seriach 137 katechez)[25]. Zaraz po tej serii – zgodnie z sugestią soborowej Konstytucji o Kościele – Ojciec św. podjął temat „Maryja w tajemnicy Chrystusa i Kościoła”. Zbiór katechez wygłoszonych podczas audiencji generalnych w okresie od 6 września 1995 do 12 listopada 1997 r. (w trzech seriach 70 katechez)[26]. Ten temat Credo Kościoła był szczególnie bliski sercu Jana Pawła II. „Chciałbym skierować spojrzenie ku Błogosławionej Dziewicy – Tej, która w sposób doskonały urzeczywistniła świętość Kościoła i stanowi jego wzór” – wyznał Papież[27].

Ten ogromny wysiłek katechetyczny Jana Pawła II (zbiór ok. 600 katechez) przygotował Kościół na Wielki Jubileusz Roku 2000. Od listopada 1997 r. do końca roku 2000 papież głosił katechezy, które miały „bardziej bezpośrednio pomóc zrozumieć sens Jubileuszu i głębiej go przeżyć”. Katechezy „jubileuszowe” zasadniczo korespondowały z planem precyzyjnie określonym przez Wielkiego Proroka naszych czasów i przełomu tysiącleci – Jana Pawła II[28].

W Liście Tertio millennio adveniente papież określił harmonogram przygotowań, który podzielił na dwie fazy. Faza bezpośredniego przygotowania do jubileuszu, czyli okres od 1997 do 1999 roku, skupiona wokół Chrystusa, Syna Bożego, który stał się człowiekiem. Miała ona charakter trynitarny: Jezus Chrystus (rok I), Duch Święty (rok II), Bóg Ojciec (rok III)[29]. Papież zauważył, że pierwszy rok przygotowań będzie „czasem sprzyjającym ponownemu odkryciu katechezy – jej pierwotnego sensu i wartości jako «nauki Apostołów» (Dz 2, 42) o osobie Jezusa Chrystusa i Jego tajemnicy zbawienia. Bardzo przydatne będzie tu pogłębienie studium Katechizmu Kościoła Katolickiego, który przedstawia «wiernie i w sposób uporządkowany (…) naukę Pisma Świętego, Tradycji żyjącej w Kościele i autentycznego Magisterium, a także duchowe dziedzictwo Ojców i świętych Kościoła, aby umożliwić lepsze poznanie chrześcijańskiego misterium i ożywienie wiary Ludu Bożego». Realizm wymaga, by nie zaniedbać także pouczenia wiernych o błędnych poglądach na temat osoby Chrystusa i właściwie naświetlić różne formy sprzeciwu wobec Niego i wobec Kościoła” (TMA 41).

Papież wskazał zatem wyraźnie na perspektywę biblijną i apologetyczną współczesnego nauczania katechetycznego. Potwierdził tę wizję w kolejnym dokumencie wydanym na zakończenie wielkiego jubileuszu, czyli w liście apostolskim Novo millennio ineunte[30], gdzie mocno podkreślił fakt, że nie trzeba wyszukiwać „nowego programu”: „Program już istnieje: ten sam, co zawsze, zawarty w Ewangelii i w żywej Tradycji. Jest on skupiony w istocie rzeczy wokół samego Chrystusa, którego mamy poznać, kochać i naśladować (…). Ten właśnie niezmienny program jest naszym programem na trzecie tysiąclecie” (NMI 29). Celem wychowania i nauczania w wierze jest wprowadzanie w życie Kościoła: „Czynić Kościół domem i szkołą komunii: oto wielkie wyzwanie, jakie czeka nas w rozpoczynającym się tysiącleciu, jeśli chcemy pozostać wierni Bożemu zamysłowi, a jednocześnie odpowiedzieć na najgłębsze oczekiwania świata” (NMI 43). Ostatecznym celem katechezy jest przecież krzewienie komunii z Jezusem, doprowadzenie do spotkania z Nim, do zjednoczenia, a nawet głębokiej z Nim zażyłości (por. Ct 5).

Ostatni cykl katechez Jan Paweł II rozpoczął się 28 marca 2001 r. i trwał prawie do końca (tj. do 26 stycznia 2005 r.), a „po jego odejściu do domu Ojca” kontynuował go papież Benedykt XVI. Ten cykl katechez poświęcony był rozważaniom nt. Liturgii godzin[31]. Już w liście apostolskim Novo millennio ineunte Ojciec św. wyraził życzenie, by „coraz bardziej wyróżniała Kościół «sztuka modlitwy», której musi się on uczyć wciąż na nowo od Boskiego Mistrza” (por. NMI 32)[32]. Papież podjął zatem bardzo ambitne zadanie rozbudowanego cyklu katechez – zgodnie zresztą ze starożytnym czteroczęściowym schematem nauczania – poświęconego modlitwie. Benedykt XVI wygłaszając pierwszą katechezę 4 maja 2005 r. z wielką pokorą wyznał: „Postanowiłem kontynuować w katechezach omawianie psalmów i pieśni (…), wykorzystując teksty przygotowane wcześniej przez mojego drogiego poprzednika Papieża Jana Pawła II”[33]. Całość cyklu zakończyła się katechezą nt. hymnu Magnificat (15 lutego 2006 r.), w której papież dziękował Bogu „za ten dar Ducha Świętego, skarbiec wiary i Bożej mądrości” oraz zachęcił wszystkich wiernych „do korzystania z tych natchnionych modlitw”[34].

Prawie 27 lat pontyfikatu ujawniło wielki zapał, talent i zaangażowanie w posłudze katechetycznej Jana Pawła II. Wielki Papież pozostawił potomnym okazały zbiór nauczania doktryny chrześcijańskiej (ok. 1000 katechez), oparty na podstawowych filarach wykładu, a zwłaszcza dwóch z nich, tj. symbolu wiary i modlitwy. Długo jeszcze nauczanie to pozostanie inspiracją dla nauczycieli i katechetów oraz życia i misji Kościoła w świecie współczesnym. Ważną rolę w tym względzie mają do zrobienia różne centra i instytuty badań nad nauką i myślą Jana Pawła II, dokumentujące dorobek wielkiego naszego Rodaka, w tym Instytut Badań Nauczania Papieskiego przy Centrum Kultury i Nauki Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego w Kamieniu Śląskim (inauguracja – 7 maja 2013 r.)[35].

3. Ewangelizować czy katechizować (potrzeba katechezy ewangelizacyjnej)?

Na zakończenie warto jeszcze poszukać klucza interpretacyjnego nauczania katechetycznego Wielkiego Papieża. Jakiej katechezy pragnął nasz Święty Rodak? Jaka winna być katecheza w świecie, który potrzebuje re-ewangelizacji (nowej ewangelizacji)?

Wydaje się, że papież Wojtyła cały czas sam szukał odpowiedzi na te pytania[36]. Zmagał się z nimi już w Krakowie jako biskup i metropolita, później podczas Soboru Watykańskiego II, dwóch kolejnych Synodach Biskupów nt. ewangelizacji i katechizacji, poprzez praktykę wychowywania i nauczania w wierze w różnych zakątkach świata. Zmagał się z interpretacją terminów: „ewangelizacja” – „katecheza”; „nowa ewangelizacja” – „katecheza ewangelizacyjna”[37]. Badał związki i zależności tych dwóch odrębnych form przekazu orędzia zbawienia.

W dwóch mało znanych tekstach pochodzących z 1974 r. kard. Wojtyła uświadamiał, że Nowy Testament „pozwala nam na nowo identyfikować problematykę człowieka, która stoi u podstaw dzieła ewangelizacji”, a „ewangelizacja jako konkretne zadanie i działanie Kościoła odnosi się zawsze do sytuacji określanej przez przeciwdziałanie czyli anty-ewangelizację”[38].

Dlatego „wzmocnienie siły wewnętrznego człowieka” (Ef 3, 16; por. 2 Kor 2, 10-16; 4, 16) jest podstawowym celem ewangelizacji i katechezy. Papież przypominał, że „między katechezą a ewangelizacją nie ma ani rozdziału, ani przeciwstawienia, ani też całkowitej tożsamości, ale jakąś wewnętrzną więzią łączą się one ze sobą i wzajemnie uzupełniają” (Ct 18). Stąd też „katecheza często winna troszczyć się nie tylko o umocnienie wiary i jej nauczanie, ale z pomocą łaski także o jej stałe rozbudzanie (…). Troska ta w pewnej mierze określa i ukierunkowuje zakres języka i metod katechezy” (Ct 19).

„Problem katechezy to problem wiary” – przekonywał Papież[39]. Zanim będzie można wychowywać w wierze i nauczać doktryny chrześcijańskiej, trzeba wzbudzić w człowieku wiarę początkową (pierwsza ewangelizacja) lub rozbudzić ją na nowo u ludzi już ochrzczonych, którzy zagubili sens życia z wiary (nowa ewangelizacja).

Jan Paweł II w adhortacji Catechesi tradendae napisał wyraźnie, że „katecheza potrzebuje stałej odnowy przez pewne pogłębienie samego jej pojęcia, jej podstaw pedagogicznych, przez poszukiwanie stosownego dla niej języka, przez wykorzystanie nowych środków do skutecznego przekazu własnego orędzia” (Ct 17).

Zgłębiając zatem greckie słowo katecheō, które pierwotnie znaczyło „wołać z góry” (ex alto), również „wywołać echo” (katà – z góry, echeō – brzmieć, wypowiadać), papież sięgnął do Dziejów Apostolskich i wspomniał jerozolimskie narodzenie Kościoła w dniu Pięćdziesiątnicy, kiedy nowi uczniowie „«trwali w nauce Apostołów» (2, 42), a trwanie takie oznacza spotkanie w wierze tych, którzy nauczają, i tych, którzy bywają nauczani”. Późniejsze znaczenie wskazuje również na działalność pedagogiczną: „pouczać (gdy głos nauczyciela jest świadomym niejako echem pytania ucznia, a odpowiedź ucznia – echem nauczyciela)”. To wyjaśnienie przypomina, że „pouczenie, jakim jest katecheza, dokonuje się nie tylko w sposób jednostronny, jako wykład, ale także w drodze rozmowy, poprzez pytania i odpowiedzi”[40]. Do biblijnych źródeł katechezy – jej pierwotnego sensu i wartości jako „«trwali w nauce Apostołów» o osobie Jezusa Chrystusa i Jego tajemnicy zbawienia” – papież powróci w kontekście wielkiego Jubileuszu w liście Tertio millennio adveniente, podkreślając zarazem, że wszystko powinno zmierzać do ożywienia wiary i świadectwa chrześcijan: „Aby to świadectwo było skuteczne, trzeba rozbudzić w każdym wierzącym prawdziwą tęsknotę za świętością, mocne pragnienie nawrócenia i osobistej odnowy w klimacie coraz żarliwszej modlitwy i solidarności z bliźnimi, zwłaszcza z tymi najbardziej potrzebującymi” (TMA 42).

Tutaj rozumienie katechezy spotka się z nowym terminem, który proponują autorzy Dyrektorium Ogólnego o Katechizacji (1997), czyli z „katechezą ewangelizacyjną”[41]. Tego typu katecheza staje się dziś pilna i nieodzowna, gdyż „zmierza do wychowania chrześcijan w poczuciu ich tożsamości jako ochrzczonych, wierzących i członków Kościoła, otwartych i prowadzących dialog ze światem. Przypomina im podstawowe elementy wiary, inspiruje w rzeczywistym procesie nawrócenia, pogłębia w nich prawdę i wartość orędzia chrześcijańskiego wobec zastrzeżeń teoretycznych i praktycznych [aspekt apologetyczny], pomaga im w wyborze i przeżywaniu Ewangelii w życiu codziennym, uzdalnia ich do uzasadnienia nadziei, jaka jest w nich, dodaje im odwagi do realizacji ich powołania misyjnego przez świadectwo, dialog i głoszenie” (DOK 194).

Wyróżnione w powyższej definicji znamiona katechezy o charakterze ewangelizacyjnym były stale obecne w nauczaniu Jan Pawła II. Można by powiedzieć, że zrealizował je w 100 procentach! Jego katecheza była „nasycona sokiem ewangelicznym” (wymiar biblijny i apologetyczny), głoszona językiem „przystosowanym do czasu i osób” (wymiar pedagogiczny przy użyciu różnych metod i środków przekazu) (por. EN 54; DOK 194)[42]; była katechezą wierną Bogu i człowiekowi, czyli ewangelizując – wychowywała w wierze i wychowując – ewangelizowała (por. Ct 55. 58; DOK 145. 147). Katecheza głoszona podczas audiencji ogólnych docierała do milionów chrześcijan dzięki nowoczesnym środkom społecznego przekazu – miała zatem charakter globalny, cechowała ją otwartość na obecność Ducha Świętego, który działa w ludzkich sercach i kulturach, ożywia wszelką działalność misyjną Kościoła oraz uzdalnia uczniów Chrystusa zarówno do przyjmowania, jak i głoszenia Ewangelii (RMis 7. 29. 52; por. EG 259-283)[43].

ks. Jan Kochel

Tekst opublikowany [w:] E. Mateja (red.), Świadek prawdy i wiary. Janowi Pawłowi II w dwudziestolecie Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2014, s. 143-155.


[1] P. Chiaramello, La reforma liturgica nella catechesi di Paolo VI, w: http://www.rivistaliturgica.it/upload/2012/articolo6_964.asp#(dostęp: 16.04.2014).

[2] Por. Piccolo catechismo do Giovanni Paolo I, Multimedia San Paolo (CD), Milano 2007.

[3] Cyryl Jerozolimski, Katechezy przedchrzcielne i mistagogiczne, tł. W. Kania, wstęp i oprac. J. Bojarski, M. Bogucki (Biblioteka Ojców Kościoła, 14), Kraków 2000; por. R. Murawski, Historia katechezy. Część I: Katecheza w pierwszych wiekach, Warszawa 2011, s. 256-260.

[4] R. Murawski, dz. cyt., s. 362n.

[5] Jan Chryzostom, Katechezy chrzcielne, homilie katechetyczne do tych, którzy mają być oświeceni oraz do neofitów, tł. W. Kania, wstęp i oprac. M. Starowieyski (U Źródeł Katechumenatu, 1.), Lublin 1993; por. R. Murawski, dz. cyt., s. 262-265.

[6] Ambroży, Wyjaśnienie symbolu. O tajemnicach. O sakramentach, tł. wstęp i oprac. L. Gładyszewski (Źródła Myśli Teologicznej, 31), Kraków 2004 por. R. Murawski, dz. cyt., s. 267-272.

[7] Augustyn, Pisma katechetyczne, tł. wstęp i oprac. W. Budzik, Warszawa 1952; por. R. Murawski, dz. cyt., s. 272-278. 371-395.

[8] Benedykt XVI, Mistrzowie duchowi. Ojcowie i pisarze pierwszego tysiąclecia, Poznań 2009, s. 10; por. J.M. Szymosiuk, M. Starowieyski, Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, Poznań 1971, s. 261-264.

[9] Benedykt XVI, Mistrzowie duchowi, s. 52-59; Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, s. 170-172.

[10] R. Murawski, Historia katechezy, w. J. Stala (red.), Historia katechezy i katechetyka fundamentalna (Academica, 64), Tarnów 2003, s. 72n; por. W. Osial, Historia katechizmu: geneza i rozwój katechizmu w Kościele katolickim od I do XVI wieku, Warszawa 2013.

[11] J. Kochel, Katecheza królestwa niebieskiego. Studium biblijno-katechetyczne Ewangelii Mateusza (OBT 74), Opole 2005, s. 39-45.

[12] Por. Katechizm św. Piusa X. Vademecum katolika, tł. M. Karas, Sandomierz 2011.

[13] Por. Św. Kongregacja ds. Sakramentów, Decretum „Quam singulari”, w: AAS 2 [1910]; por. Benedykt XVI, Katecheza o Piusie X, w: http://papiez.wiara.pl/doc/612561.Benedykt-XVI-o-Piusie-X(dostęp: 16.04.2014 r.).

[14] Papieska radiostacja działała od 12 lutego 1931 r., niedługo po wynalezieniu przez Giuglielmo Marconiego anteny radiowej. Działalność Radia Watykańskiego zainaugurował Pius XI, wygłaszając pierwsze orędzie radiowe. Na zakończenie tego historycznego przemówienia papież udzielił wszystkim błogosławieństwa „Urbi et Orbi”, które po raz pierwszy dotarło do ludzi dzięki falom radiowym.

[15] Zob. http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/przemowienia/internet_aut_12052002.html(dostęp: 16.04.2014 r.); por. M. Przybysz, J. Kloch (red.), Media w Kościele i Kościół w mediach, Katowice 2012; J. Kochel, Język kerygmatyczny w przekazie wiary, Biuletyn Edukacji Medialnej 1 (2014) [w druku].

[16] Benedykt, Audiencja generalna 22 maja 2009 r., w: http://papiez.wiara.pl/doc/377179.Benedykt-XVI-apeluje-by-Internet-zblizal-ludzi (dostęp: 16.04.2014 r.).

[17] Porównaj również Deklarację Dominus Iesus(„O jedyności i powszechności zbawczej Jezusa Chrystusa i Kościoła”), w: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WR/kongregacje/kdwiary/dominus_iesus.html (dostęp: 16.04.2014 r.).

[18] Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalności małżeństwa, red. S. Dziwisz, J. Kowalczyk, T. Rakoczy, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano 1986.

[19] G. Weigl, Świadek nadziei. Biografia Jana Pawła II, tł. D. Chylińska i in., Kraków 20124; Tenże, Kres i początek. Papież Jan Paweł II – zwycięstwo wolności. Ostatnie lata. Dziedzictwo, tł. M. Romanek, Kraków 2012; por. M. Zięba, Jestem z wami. Kompendium twórczości i nauczania Karola Wojtyły – Jana Pawła II, Kraków 2010, s. 227-235.

[20] Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, s. 234.

[21] Jan Paweł II, Wierzę w Boga Ojca Stworzyciela, red. S. Dziwisz, J. Kowalczyk, T. Rakoczy, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano 1987.

[22] Tamże, s. 10n.

[23] Jan Paweł II, Wierzę w Jezusa Chrystusa Odkupiciela, red. S. Dziwisz, J. Kowalczyk, T. Rakoczy, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano 1989.

[24] Jan Paweł II, Wierzę w Ducha Świętego, red.S. Dziwisz, H. Nowacki, T. Rakoczy, B. Bielecka, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano 1992.

[25] Jan Paweł II, Wierzę w Kościół, red. S. Dziwisz, H. Nowacki, S. Ryłko, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano 1996.

[26] Jan Paweł II, Maryja w tajemnicy Chrystusa i Kościoła, red. S. Dziwisz, H. Nowacki, P. Ptasznik, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano 1998.

[27] Tamże, s. 11.

[28] Dokładny zestaw katechez można znaleźć w polskim wydaniu L`Osservatore Romano oraz w: http://www.opoka.org.pl/nauczanie/papiez/jan_pawel_ii/audiencje.php(dostęp: 20.04.2014).

[29] Jan Paweł II, List apostolski Tertio millennio adveniente, Wrocław 1994 (odtąd skrót: TMA).

[30] Jan Paweł II, List apostolski Novo millennio ineunte, Kraków 2001 (odtąd skrót: NMI).

[31] Por. Liturgia godzin z Janem Pawłem II i Benedyktem XVI, red. S. Dziwisz, J. Główczyk, S. Nasiorowski, P. Ptasznik, Liberia Editrice Vaticana – Città del Vaticano i Biblos – Tarnów 2007.

[32] Tamże, s. 7.

[33] Tamże, s. 564.

[34] Tamże, s. 712.

[35] Bp Andrzej Czaja powiedział, że prace tej jednostki będą się koncentrować na nauce i myśli teologicznej papieży Jana XXIII, Pawła VI, Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka. Powstawać w nim mają zarówno prace naukowe, jak i tematycznie opracowane oraz napisane prostym językiem publikacje, dzięki którym papieska myśl ma trafiać „pod strzechy”; por. http://opole.gosc.pl/doc/1547319.Instytut-Badan-Nauczania-Papieskiego-otwarty/(dostęp: 21.04.2014).

[36] K. Wojtyła, Ewangelizacja w świecie współczesnym, w: J. Krucina (red.), Ewangelizacja,Wrocław 1980, s. 29-43; Tenże, U podstaw odnowy. Studium o realizacji Vaticanum II, Kraków 1988, s. 171-184. 205-219.

[37] Stan badań na ten temat: J. Gevaert, Prima evangelizzazione. Aspetti catechetici, Torino 1990; Tenże, La proposta del Vangelo ai non cristiani. Studio degli aspetti catechetici della prima evangelizzazione, Roma 2000; R. Murawski, Charakter ewangelizacyjny katechezy, AK 85 (1992) 2, 181-193; J. Kochel, Katecheza ewangelizacyjna w pastoralnym nauczaniu Carlo Maria kard. Martiniego (OBT 31), Opole 1999; Tenże, Katecheza ewangelizacyjna, Horyzonty Wiary 12 (2001) 1, s. 19-38; Tenże, Propozycja koncepcji katechetyki o charakterze ewangelizacyjnym, w: A. Kiciński (red.), Katechetyka i katecheza u progu XXI wieku, Poznań 2007, s. 201-218; W. Rzeszowski, Odnowa katechezy w świetle ewangelizacyjnych zadań Kościoła nakreślonych w encyklice Jana Pawła II „Redemptoris missio”, Warszawa 2001; G. Puchalski, Katecheza w kontekście nowej ewangelizacji w nauczaniu Jana Pawła II, Olsztyn 2002; A. Offmański, Koncepcja katechezy o charakterze ewangelizacyjnym według zasad katechumenatu, Szczecin 2010; P. Mąkosa (red), Katecheza ewangelizacyjna. Poszukiwanie koncepcji, Lublin 2010; E. Biemmi, Secondo annuncio. La grazia di ricominciare, Bologna 2011.

[38] K. Wojtyła, Ewangelizacja a człowiek wewnętrzny oraz Ewangelizacja jako temat duszpasterski w Polsce, w: Tenże, Człowiek drogą Kościoła, Fundacja Jana Pawła II – Ośrodek Dokumentacji Pontyfikatu, Warszawa 1992, s. 117-146.

[39] Jan Paweł II, Wierzę w Boga Ojca Stworzyciela, s. 23.

[40] Tamże, s. 13n.

[41] Kongregacja ds. Duchowieństwa. Dyrektorium ogólne o katechizacji, Poznań 1998 (odtąd skrót: DOK).

[42] Paweł VI, Adhortacji apostolska Evangelii nuntiandi, Warszawa 1986 (odtąd skrót: EN).

[43] Jan Paweł II, Encyklika Redemptoris missio, Watykan 1990 (odtąd skrót: RMis); Franciszek, Adhortacji apostolska Evangelii gaudium, Kraków 2013 (odtąd skrót: EG).

Pozostałe tematy
Aktualności

Trudne pytania

Zbliża się uroczystość Wszystkich Świętych - jedno z najpiękniejszych świąt w liturgii Kościoła. Coraz więcej parafii organizuje noce światła, marsze (korowody) Świętych czy czuwania modlitewne ku ich czci. Mamy więc chrześcijańską alternatywę do zabawy Halloween - "Holly Wins"! Czy jednak wygnaliśmy "bitwę" o Wszystkich Świętych? zob. pytanie

więcej

Biblia pierwszego Kościoła

Biblia pierwszego Kościoła w tłumaczeniu ks. prof. Remigiusza Popowskiego to jedyny polski przekład Pisma Świętego zrealizowany na podstawie najstarszych manuskryptów, które były w użyciu w czasach Jezusa i apostołów.

więcej
zobacz wszystkie

Liczba wizyt: 2928962

Tweety na temat @Ssb24pl Menu
Menu